Bertandu

Bertandu membawa maksud diusung dengan tandu atau menaiki tandu. Kebiasaanya tandu atau usungan dibuat untuk tujuan memuliakan sultan dan mengelakkan sultan berjalan kaki merempuh semak samun dan sebagainya. 

Pada masa dahulu, jalan perhubungan utama di negeri Pahang adalah sungai. Hal ini telah menyebabkan Sultan Ahmad Al-Mu’adzam Shah melawat sama ada ke hulu Pahang atau tempat-tempat lain dengan menggunakan perahu dan kenderaan air. Oleh itu, penghulu di sesuatu kampung yang hendak dilawati akan menyediakan tandu sebagai kenaikkan diraja melawat kampung mereka. Pembawa tandu terdiri di antara dua hingga enam orang. Di setiap daerah, penghulu bertanggungjawab memilih orang-orang yang akan menjulang atau memikul tandu tersebut. Sultan bersemayam di atas tandu dan diiringi oleh pembesar-pembesar. Namun, penggunaan tandu di Pahang hanya terkenal sehingga zaman pemerintahan Sultan Abdullah Al-Mu’tassim Billah (1917-1932 TM) sahaja. Hal ini kerana apabila masuk zaman pemerintahan Sultan Abu Bakar Ri’ayatuddin Al-Mu’adzam Shah (1932-1974 TM), tandu sudah tidak digunakan lagi. 

Selain daripada menjadi kenaikkan sultan, tandu juga digunakan untuk mengarak pengantin. Kebiasaanya, kedua mempelai akan duduk di atas tandu. Pada zaman moden, pengubahsuaian dilakukan di mana kerusi telah diletakkan di atas tandu dan kedua pengantin akan duduk diatas kerusi yang dihias indah. Di samping itu, peralatan pengantin seperti sirih junjung, nasi pulut kuning dan peralatan perkahwinan juga diletakkan juga di atas tandu berkenaan. 

Pada tahun 1990, tandu digunakan untuk istiadat perarakan diraja yang diadakan sempena memuliakan Sambutan Ulangtahun Keputeraan Ke-60 Kebawah Duli Yang Maha Mulia Sultan Pahang Sultan Haji Ahmad Shah Al-Musta’in Billah serta genap 15 tahun pemerintahan baginda. Tandu yang digunakan untuk istiadat perarakan tersebut dikenali dengan nama ‘Seri Buana’. Tandu ini dijulang oleh 60 orang yang juga simbolik kepada 60 tahun usia Kebawah Duli Yang Maha Mulia Tuanku.

Upacara Mengarok

Berdasarkan Hikayat Pahang, mengarok berasal dari Bugis yang dibawa oleh Bugis dan diketuai oleh seorang panglima bernama Selawatang. Askar-askar ini dibawa oleh Ungku Temenggong Teluk Belanga Singapura ke Pahang untuk membantu Bendahara Sewa Raja Wan Ahmad sebaik sahaja masuk balik ke Pahang bersama Syed Idrus dari Kelantan. Upacara mengarok pertama sekali diadakan ialah di Chenor untuk mengalu-alukan Wan Ahmad diangkat oleh Orang Besar Pahang menjadi Bendahara Pahang bergelar Bendahara Sewa Raja pada 10 Jun 1863. Selepas itu, acara mengarok diadakan dari semasa ke semasa seperti dalam Istiadat Perkahwinan Diraja, Hari Keputeraan, Istiadat Pertabalan Diraja dan apa jua Istiadat Diraja yang diadakan secara besar-besaran seperti Istiadat Berkhatan dan Bertindik dan sebagainya.

Lazimnya, bilangan peserta mengarok terdiri daripada 40 orang lelaki yang dibahagikan kepada dua pasukan dan setiap pasukan mempunyai ketua. Para peserta hendaklah terdiri daripada orang-orang sesama sendiri yang tidak bermusuhan dan bersengketa serta mesti pandai bersilat.  Jika mengarok digunakan untuk majlis perkahwinan, satu pasukan dianggap sebelah pengantin lelaki, manakala sepasukan lagi dianggap sebelah pengantin perempuan. Pasukan pengantin perempuan hendaklah menyediakan beberapa pasukan penunggu di tempat-tempat tertentu. Apabila bertembung dengan pasukan pengantin lelaki, pasukan pengantin perempuan dianggap kalah dan diserap dalam pasukan mengarok sebelah pengantin lelaki. 

Sebelum bertolak atau bermulanya upacara mengarok, doa selamat dibacakan. Kemudian, sambil mara mereka berselawat. Setelah sampai ke tempat yang dituju dan dijanjikan, kedua-dua pasukan mara seperti berperang sambil melaungkan ‘chah, arok’  berkali-kali dan melakukan pencak silat. Apabila kedua-dua pasukan ini bertembung mereka akan mencari lawan dan bergelut sambil bersorak-sorai. Keadaan ini berlaku selama empat hingga lima minit. Apabila tangan yang menghunus keris bersilang, bahu bertemu bahu dan berdiri di atas sebelah kaki (sebelah kaki lagi diangkat seolah-olah sedang menyerang lawan),ia menandakan serangan itu sudah berakhir. Walau bagaimanapun hal ini tidak bererti upacara mengarok sudah berakhir kerana ia diteruskan lagi sehingga beberapa kali mengikut perjanjian. Pasukan mengorak diketuai atau dibarisi dengan panglima yang gagah dan handal. Setiap pertempuran akan didahului oleh mereka yang berjumlah empat hingga lapan orang dan kemudian barulah diikuti oleh pengikut-pengikut yang lain. Kebiasaannya, upacara mengarok berakhir dengan persembahan pencak silat oleh sepasang pendekar. 

 

 

Kedatangan Islam di Negeri Pahang (2)

Makam Ziarat Raja Raden 

Makam Ziarat Raja Raden dilihat agak penting dalam sejarah dan kebudayaan Islam di Pahang. Makam Ziarat Raja Raden yang terletak di Kampung Tangki Air terdiri daripada dua makam penting. Makam yang pertama adalah makam Raja Fatimah. Terdapat inskripsi yang bertulisan bahasa Melayu dan Arab. Malah terdapat juga panel-panel berbentuk hati yang terdapat pada kemuncak batu nisan itu diisi dengan rangkaian nama-nama Allah seperti ‘Al-Ghafur, ‘Al-Jalil, ‘Al-Aziz, ‘Al-Jamal dan ‘Al-Jalal. Makam yang kedua pula adalah makam Abdul Jalil (Jamil) yang mangkat pada 917 Hijrah bersamaan 1511 Masihi. Ibrahim Alfian (1973) mendapati persamaan kandungan tulisan pada batu nisan Raja Jalil dengan tulisan-tulisan yang terukir pada batu nisan Sultan Mansor Shah, Melaka dan Sultan Malik al-Salleh, Pasai. Kedua-dua makam ini adalah makam-makam raja-raja Pahang dari keturunan Sultan Melaka. Kehadiran batu-batu nisan Aceh itu di Pahang juga dipercayai dibawa dari Melaka kerana pertalian keturunan tersebut.

Makam Condong

Berhampiran dengan Makam Ziarat Raja Raden terdapat satu lagi makam yang dikenali oleh penduduk setempat sebagai Makam Condong. Makam Condong ini menjadi salah satu makam penting kerana ia merupakan testimoni kepada hubungan erat yang pernah terjalin di antara Pahang dan Aceh pada abad ke-17 Masihi. Keberadaan batu-batu nisan ini dicatatkan dalam kitab Bustanu’s-Salatin yang ditulis oleh Sheikh Nuruddun ar-Raniri. Penulisan ini telah mengisahkan bagaimana Sultan Iskandar Thani telah memerintahkan Orang Kaya Maharaja Seri Maharaja, Orang Kaya Laksamana Seri Perdana Menteri dan Orang Kaya Lela Wangsa bertolak ke Pahang untuk meletakkan batu nisan pada makam ayahandanya. Hal ini kerana semasa penaklukan Pahang, Sultan Iskandar Thani telah dibawa lari ke Aceh dan masih berumur tujuh tahun. Oleh yang demikian, baginda telah memerintahkan pembesar-pembesarnya meletakkan batu nisan di makam-makam keluarganya di Pahang. 

 

Makam Condong

 

Kedatangan Islam di Negeri Pahang

Agama merupakan salah satu perkara asas dalam kehidupan manusia. Hal ini telah menyebabkan terdapat kajian berkenaan dengan kedatangan Islam di Negeri Pahang. Antara bukti-bukti awal yang menunjukkan kedatangan Islam di negeri Pahang adalah penemuan batu nisan dan makam. Tarikh yang terpahat pada sesuatu batu nisan itu boleh digunakan untuk menyatakan tarikh kedatangan Islam ke sesuatu tempat. Terdapat beberapa batu nisan yang boleh dilihat sebagai bukti kedatangan Islam.

Batu Nisan Kampung Permatang Pasir 

Berdasarkan catatan, negeri Pahang bukanlah negeri pertama yang menerima kedatangan Islam. Namun, penemuan batu nisan di Kampung Permatang Pasir telah menunjukkan adanya kedatangan Islam di negeri tersebut. Malah tarikh yang tercatat pada batu nisan tersebut iaitu 410 Hijrah bersamaan 1028 Masihi, iaitu lebih awal daripada batu bersurat Terengganu yang bertarikh 702 Hijrah bersamaan 1303 Masihi. Menurut Othman Yatim (1997),perkara ini bukanlah mustahil kerana sejak akhir ke-9 Masihi lagi sudah ada pedagang Islam yang menggunakan Selat Melaka dan Laut China Selatan dalam perjalanan ke China. Malah, beliau juga menyatakan bahawa batu nisan Permatang Pasir ini hanya dapat menandakan kedatangan Islam tetapi tidak dapat mengaitkannya dengan perkembangan Islam ke Pahang.

Batu Nisan Kampung Permatang Pasir

Batu Nisan Sultan Mahmud Shah 1

Batu Nisan Sultan Mahmud Shah 1 terletak di Dusun Pinang, Pahang Tua, Pekan, Pahang. Linehan (1936) mentafsirkan tulisan yang terpahat pada batu nisan ini sebagai menandakan makam Sultan Muhamad Shah I, iaitu Sultan Pahang pertama dari keturunan Kesultanan Melayu Melaka. Sultan Muhamad telah dihalau ke Pahang kerana membunuh anak bendahara. Sementara itu, Wilkinson (1932) pula berpendapat makam itu adalah makam Raja Ahmad, putera sulung Sultan Mansor Shah Melaka dengan isterinya dari Pahang bernama Puteri Wanang Sri. Bagi Othman Yatim (1997) batu nisan ini agak penting bukan sahaja kepada negeri Pahang tetapi juga kepada Malaysia secara keseluruhannya kerana ia dipercayai merupakan batu Aceh yang tertua di Tanah Melayu. Batu Aceh merupakan sejenis batu nisan yang banyak digunakan untuk menandakan makam raja-raja dan pembesar-pembesar Melayu sejak kurun ke-13  hingga kurun ke-19 Masihi dan ia dipercayai batu ini diimport dari Aceh.

Gamelan Pahang

Gamelan

Pahang merupakan negeri Melayu yang pertama melahirkan seni persembahan bersifat 'esemble' istana sejak awal kurun ke 19. Dikatakan gamelan buat pertama kalinya diperdengarkan di Tanah Melayu semasa majlis perkahwinan di antara Tun Esah (Adik Bendahara Ali-pemerintah Pahang) dengan Tengku Hussin putera Sultan Johor-Riau pada tahun 1811. Satu rombongan penari dan pemain gamelan telah didatangkan khas dari Penyengat bagi memeriahkan lagi majlis perkahwinan tersebut. Sir Frank Swettenham, seorang pegawai British di Pahang juga pernah menulis tentang persembahan Joget Pahang yang disaksikanya di Istana Pahang atas jemputan Bendahara Ahmad pada tahun 1875 di dalam artikelnya yang bertajuk 'The Joget'. 

Kesenian gamelan ini dikatakan dicipta di istana Kerajaan Srivijaya dalam abad ke 7-13 Masihi. Ia kemudiannya berkembang ke Istana Pahang dalam abad ke 19. Terdapat tiga kumpulan muzik gamelan di Istana Pahang yang dikelolakan oleh isteri-isteri Sultan Ahmad Al-Mu'adzam Shah tetapi antara kumpulan Che Bedah yang kemudiannya diteruskan oleh anaknya Tengku Mariam. Seni muzik yang diwarisi dari istana ke istana ini terus dipelihara dengan baik dengan mengekalkan gerak tari yang lemah gemalai bersama iringan muzik gamelan yang mengasyikkan.

Berikut adalah set Gamelan Pahang berusia hampir 200 tahun yang masih lagi dipamerkan di Galeri Sejarah dan Kesultanan Melayu Pahang, Muzium Sultan Abu Bakar, Pekan, Pahang. Semoga kesenian muzik tradisi ini bukan sahaja akan terus terpelihara tetapi turut dinikmati oleh generasi akan datang sebagai salah satu daripada khazanah warisan Diraja Pahang.

Set Gamelan Pahang

Masakan Tradisional Pahang

Masakan Istana

Istana sebagai pusat sastera dan budaya Melayu semenjak zaman silam juga mempunyai citra masakannya yang tersendiri. Meskipun istana mempunyai tukang masak yang khusus, tetapi ada bukti yang menunjukkan bahawa terdapat beberapa masakan istana berasal daripada kreativiti turun-temurun masyarakat kampung. Resepi itu kemudiannya dibawa masuk ke istana dengan membuat beberapa perubahan serta pengubahsuaian mengikut citra dan citarasa Diraja. Ada juga masakan istana yang dibawa dari luar contohnya ‘Puding Raja’, yang dikatakan dibawa masuk dari Singapura. Pengaruh masakan Inggeris / barat hasil dari proses pendidikan dan hubungan diplomatik.juga boleh dilihat dalam masakan istana. Contohnya masakan ‘Ayam Ros’ yang menjadi kegemaran Almarhum Sultan Abu Bakar. Masakan ini lebih ‘elaborate’ dengan penggunaan bahan yang lebih pelbagai. Masakan istana juga tidak selalunya menjadi hidangan santapan harian. Ia biasanya dijadikan hidangan istimewa untuk majlis-majlis keraian atau untuk tujuan membesarkan tetamu Diraja / istana.

Jenis masakan Istana, klik disini..

Masakan Melayu  

Masakan jati Pahang sebenarnya sukar dicerakinkan secara sahih kerana negeri ini sebagaimana negeri-negeri lain, turut menerima pengaruh luar seawal abad pertama sebelum Masihi lagi. Pengaruh China, Arab, Parsi dan India telah meresap ke dalam masyarakat Melayu dan berbaur dengan pengaruh etnik rumpun Melayu yang lain. Malah, kedatangan bangsa-bangsa barat kemudiannya turut mewarnai corak dan citra masakan Melayu Pahang. Pembukaan rancangan tanah di negeri Pahang menyebabkan berlakunya penghijrahan orang-orang Kedah, Pulau Pinang, Selangor, Johor, Perak, Kelantan dan Terengganu secara besar-besaran bermula pada pertengahan kedua tahun lima puluh. Keadaan ini turut mendatangkan kesan yang sama kepada masakan Melayu Pahang.

Masakan Masyarakat Orang Asli

Secara umumnya, hampir semua masakan masyarakat Orang Asli tidak kira dari suku mana sekalipun berasaskan kepada bahan-bahan yang mudah diperolehi daripada kawasan persekitarannya. Bagi masyarakat Orang Asli yang tinggal di kawasan pedalaman, bahan-bahan makanan yang mereka perolehi terdiri daripada hasil buruan, buah-buah hutan, pucuk-pucuk kayu dan sebagainya. Bagi masyarakat Orang Asli yang tinggal berhampiran sungai pula, mereka mudah mendapat bahan-bahan makanan seperti ikan, siput, labi-labi dan udang. Keadaan ini akan mempengaruhi resepi dan gaya masakan sesebuah suku kaum itu. Misalnya, suku kaum Bateq yang tinggal di kawasan pedalaman mendapat sumber makanan dari bahan mentah seperti sayur-sayuran, umbut-umbut, buah-buahan dan paku pakis. Sumber utama karbohidrat mereka pula ialah dari tumbuhan jenis ubi seperti ubi godong yang boleh diperolehi sepanjang tahun.

Namun, sesuai dengan peredaran zaman resepi Orang Asli mula menerima pengaruh daripada masakan orang Melayu yang tinggal di kampung-kampung berhampiran. Walaupun begitu, mereka tetap mempertahankan keaslian dan identiti masakan tradisi mereka, cuma terdapat sedikit perubahan dengan penambahan penggunaan bahan-bahan seperti asam, gula dan santan kelapa.

Dalam proses penyediaan makanan pula, kaedah memasak yang digunakan oleh Orang Asli adalah amat ‘simple’ seperti bakar, panggang, rebus atau salai. Peralatan memasak yang digunakan oleh Orang Asli pada masa kini masih lagi melibatkan penggunaan buluh, periuk tanah liat dan dapur kayu. Ini jelas menunjukkan bahawa walaupun negara telah mencapai kemajuan, namun masyarakat Orang Asli masih lagi berupaya mempertahankan  adat, budaya dan warisan mereka.

Tokoh Pahlawan Pahang (Artikal 4)

Leftenan Mohd Nor bin Haji Abdul Rani

Leftenan Mohd Nor bin Hj Abdul Rani

Leftenan Mohamad Nor bin Haji Abdul Rani atau lebih dikenali sebagai  Nor Rani dilahirkan di sebuah kampung yang bernama Kampung Bukit Ubi, Kuantan pada tanggal 1912. Pada tahun 1939, Mohamad Nor bin Haji Abdul Rani telah menganggotai dan berkhidmat di Kapal H.M.S. Kedah yang berpengkalan di Singapura. Kapal ini berkawal di laut China Selatan, Pantai Timur Tanah Melayu, Pantai Borneo dan Selat Melaka. Nor Rani telah dipanggil balik bertugas di Singapura pada 10.12.1941 semasa beliau sedang bercuti di Kuantan, Pahang dan diarah untuk membawa orang kenamaan British pulang ke England untuk mengelakkan dari serangan Jepun. Kemudian beliau belayar pula ke Colombo.

Pada 3.4.1942, satu angkatan kapal terbang Jepun datang menyerang Colombo. Ahli-ahli  Ceylon Garrison Artillery dan Ceylon Light Infantry berundur dari Colombo. Nor Rani bersama 113 orang tentera laut Semenanjung Tanah Melayu menggunakan meriam melawan serangan Jepun itu. Mereka telah berjaya menghalau Jepun dari situ. Januari 1943, Nor Rani bersama 29 orang askar yang lain menjadi ahli pasukan 136 iaitu pasukan gerila yang melawan Jepun di Tanah Melayu.

Leftenan Mohd. Nor bin Haji Abdul Rani telah banyak memberi sumbangan kepada negara kita. Antaranya, beliau berjaya menembak mati beberapa askar Jepun, mengembalikan keamanan di Grik, Perak dengan menghapuskan Jepun di sana. Leftenan Nor Rani dianugerahkan sebagai Tok Penghulu Grik oleh Duli Yang Maha Mulia Sultan Perak. Tidak berapa lama kemudian, beliau dikurniakan pula Pingat Tok Amar Pahlawan Perak. 

Setelah beliau bersara, beliau pulang semula ke Pahang dan kemudian berpindah ke Kuala Lumpur. Leftenan Mohamad Nor bin Haji Abdul Rani menghembuskan nafasnya yang terakhir di rumah beliau di Kuala Lumpur pada 13 November 1984.

Ibrahim Haji Yaakob

Ibrahim Haji Yaakob

Lahir pada 27 November 1911 di Kampung Kertau,Temerloh. Mendapat pendidikan di Sekolah Melayu pada 1918 dan Sekolah Latihan Guru  1926-1927 sebelum menuntut di Maktab Perguruan Tanjung Malim pada 1928-1931. Mengajar di Bentong pada 1931-1936 dan kemudian menjadi guru bahasa di Pusat Latihan Polis, Kuala Lumpur. 

Pertengahan 1938, beliau menubuhkan Kesatuan Melayu Muda (KMM) untuk memperjuangkan kemerdekaan tanah air. Mei 1939, menjadi pengarang akhbar Majlis dan wartawan Utusan Melayu 1940-1941. Menjelang 1942, KMM diharamkan oleh Jepun dan disusun semula dengan nama KRIS (Kesatuan Rakyat Indonesia Semenanjung) pada Jun 1945. Ogos 1945,  beliau ditukarkan ke Jakarta menguruskan pemindahan PETA (Panglima Pembela Tanah Air). Beliau menentang penjajah Belanda bersama rakyat Indonesia dengan menggunakan nama Iskandar Kamil. 

Pernah menjadi Diplomat Indonesia di Phnom Penh dan Manila. Menulis beberapa buah buku seperti Sejarah Dan Perjuangan Di Malaya, Nusa Dan Bangsa Melayu dan Melihat Tanah Air. Meninggal dunia pada 8 Mac 1979 dalam usia 68 tahun dan disemadikan di Makam Pahlawan Kalibata, Jakarta.